Buồn nôn và nôn do đâu? Cách xử trí và khi nào cần đi khám

Buồn nôn và nôn là những triệu chứng thường gặp, có thể liên quan đến bệnh tiêu hóa, say tàu xe, thai kỳ hoặc tác dụng phụ của thuốc. Nhiều trường hợp có thể cải thiện bằng chăm sóc phù hợp, nhưng nôn kéo dài hoặc kèm dấu hiệu bất thường cần được thăm khám để xác định nguyên nhân.

Nguyên nhân gây buồn nôn và nôn

Buồn nôn là cảm giác muốn nôn, trong khi nôn là tình trạng đẩy mạnh chất chứa trong dạ dày ra ngoài qua miệng. Hai triệu chứng này có thể xuất hiện cùng nhau hoặc riêng lẻ và không chỉ gặp ở người mắc bệnh đường ruột.

Các nguyên nhân thường gặp gồm viêm dạ dày ruột, ngộ độc thực phẩm, trào ngược dạ dày thực quản, say tàu xe, đau nửa đầu và thai kỳ. Một số thuốc hoặc phương pháp điều trị, chẳng hạn hóa trị, cũng có thể gây triệu chứng này. Tuy nhiên, nôn còn có thể xuất hiện trong những bệnh cần xử trí sớm như tắc ruột, viêm ruột thừa hoặc ngộ độc. Không thể xác định bệnh chỉ dựa vào biểu hiện nôn mà cần đánh giá các triệu chứng đi kèm.

Có nhiều nguyên nhân khác nhau gây nên tình trạng nôn và buồn nôn

Khi bị nôn và buồn nôn nên làm gì?

Nghỉ ngơi và theo dõi triệu chứng

Nếu triệu chứng nhẹ, người bệnh vẫn tỉnh táo, uống được và không có dấu hiệu cảnh báo, có thể nghỉ ngơi, ngồi yên ở nơi thoáng khí. Hạn chế vận động mạnh, tránh mùi thức ăn hoặc những yếu tố khiến cảm giác buồn nôn tăng lên.

Nên theo dõi thời điểm bắt đầu, số lần nôn, khả năng uống nước và các biểu hiện như đau bụng, sốt hoặc tiêu chảy. Thông tin về thức ăn đã dùng, thuốc đang uống và khả năng mang thai sẽ giúp bác sĩ đánh giá nguyên nhân khi cần khám.

Bù nước từng ít một

Nôn nhiều có thể làm mất nước và chất điện giải. Người bệnh nên uống từng ngụm nhỏ, thường xuyên, rồi tăng dần khi dung nạp được. Tránh uống một lượng lớn cùng lúc. Nếu vừa uống đã nôn, có thể tạm nghỉ vài phút rồi thử lại chậm hơn.

Khi nôn nhiều, đặc biệt kèm tiêu chảy, có thể cần dung dịch bù nước và điện giải đường uống như oresol theo tư vấn của nhân viên y tế. Pha đúng lượng nước ghi trên bao bì, không pha đặc hoặc loãng hơn hướng dẫn. Nếu không giữ được nước uống, tiểu ít hoặc chóng mặt kéo dài, cần đi khám thay vì cố bù nước tại nhà.

Ăn lại khi cơ thể dung nạp được

Khi cảm giác buồn nôn giảm, có thể ăn từng phần nhỏ với món dễ dung nạp như cháo, cơm mềm hoặc bánh mì. Không cần ép ăn khi đang nôn nhiều, nhưng cũng không nên nhịn ăn kéo dài nếu đã ăn uống được.

Tạm tránh món nhiều dầu mỡ, cay hoặc có mùi khiến buồn nôn tăng lên. Nếu kèm tiêu chảy, hạn chế nước ngọt có ga và nước ép nhiều đường vì có thể làm tiêu chảy nặng hơn.

Dùng thuốc và truyền dịch theo chỉ định

Thuốc chống nôn cần được lựa chọn theo nguyên nhân, tuổi, bệnh nền và các thuốc đang sử dụng. Không tự dùng lại đơn cũ hoặc dùng thuốc của người khác, đặc biệt với trẻ em và phụ nữ mang thai.

Không phải trường hợp nôn nào cũng cần truyền dịch. Bác sĩ sẽ đánh giá mức độ mất nước và khả năng uống để quyết định phương pháp bù dịch phù hợp. Không tự truyền dịch tại nhà khi chưa được thăm khám và không có điều kiện theo dõi an toàn.

Dấu hiệu nào cần đi cấp cứu?

Đến cơ sở cấp cứu ngay nếu nôn hoặc buồn nôn kèm một trong các biểu hiện sau:

• Nôn ra máu hoặc chất màu nâu đen giống bã cà phê.
• Nôn dịch xanh, đặc biệt ở trẻ em.
• Đau bụng đột ngột, dữ dội.
• Đau đầu đột ngột, dữ dội hoặc cứng cổ, sợ ánh sáng.
• Nghi ngờ nuốt phải thuốc quá liều hoặc chất độc.

Gọi 115 nếu người bệnh khó đánh thức, lú lẫn, khó thở hoặc có dấu hiệu suy sụp nghiêm trọng. Không ép người lơ mơ uống nước hay uống thuốc vì có nguy cơ sặc.

Khi nào cần đi khám sớm?

Cần đi khám nếu nôn liên tục, không giữ được nước uống, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu hoặc chóng mặt khi đứng lên. Người cao tuổi, người có bệnh nền và người suy giảm miễn dịch nên được đánh giá sớm hơn vì dễ gặp biến chứng mất nước.

Ở người lớn, nôn kéo dài quá hai ngày hoặc tái diễn nhiều lần cần được kiểm tra. Không chờ đủ thời gian này nếu triệu chứng đang nặng lên hoặc xuất hiện dấu hiệu cảnh báo.

Lưu ý khi trẻ em bị nôn

Trẻ nhỏ dễ mất nước hơn người lớn. Nếu trẻ còn tỉnh táo và uống được, cha mẹ có thể cho uống dung dịch bù nước phù hợp từng ít một, nhiều lần. Tiếp tục cho bú mẹ; không tự pha loãng sữa công thức. Không tự dùng thuốc chống nôn cho trẻ khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.

Đưa trẻ đi khám sớm nếu bỏ bú, uống kém, ít tiểu hoặc ít tã ướt, khóc ít nước mắt hay lừ đừ. Trẻ nôn dịch xanh, nôn ra máu, đau bụng dữ dội hoặc khó đánh thức cần được cấp cứu. Với trẻ nhũ nhi, cha mẹ nên liên hệ nhân viên y tế sớm khi nôn lặp lại hoặc có bất kỳ lo ngại nào.

Lưu ý với phụ nữ mang thai

Buồn nôn và nôn thường gặp trong giai đoạn đầu thai kỳ và có thể xảy ra vào bất kỳ thời điểm nào trong ngày. Thai phụ có thể chia nhỏ bữa ăn, tránh mùi gây khó chịu và uống nước từng ít một. Không cần chịu đựng triệu chứng kéo dài vì có những lựa chọn điều trị phù hợp trong thai kỳ.

Nếu nôn nhiều đến mức không ăn uống bình thường, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, chóng mặt hoặc sụt cân, cần khám sản khoa sớm. Bác sĩ sẽ đánh giá tình trạng nôn nghén nặng, chỉ định thuốc và bù dịch khi cần. Không tự mua thuốc hoặc dùng sản phẩm thảo dược để chống nôn.

Lưu ý y khoa: Nội dung chỉ có tính chất tham khảo, không thay thế việc chẩn đoán và điều trị. Người bệnh cần được thăm khám nếu nôn kéo dài, tái diễn hoặc kèm các dấu hiệu bất thường.

Trung tâm Tiêu hoá – Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc