Nam sinh 18 tuổi mắc giác mạc chóp giai đoạn nặng đã được bác sĩ BVĐK Hồng Ngọc tạo hình đồng tử dạng lỗ kết hợp thay thủy tinh thể nhân tạo, phục hồi thị lực mà không cần ghép giác mạc, tránh nguy cơ thải ghép về sau.
Nguy cơ mất thị lực ở tuổi 18 vì bệnh lý nguy hiểm
Cận 16 độ, loạn 4 độ, thị lực chỉ còn đủ để đếm ngón tay ở khoảng cách 1,5 m là tình trạng bạn Đ.Q.N. phải đối mặt khi mới 18 tuổi. Thăm khám tại BVĐK Hồng Ngọc, N. được chẩn đoán giác mạc chóp giai đoạn nặng.
Theo TS. BS Đinh Thị Hoàng Anh - Trưởng khoa Mắt BVĐK Hồng Ngọc, giác mạc bình thường vốn có độ cong đều đặn, giúp ánh sáng đi qua và hội tụ chính xác vào võng mạc. Với người bệnh bị giác mạc chóp, cấu trúc này trở nên mỏng đi và yếu dần, khiến giác mạc phồng lồi thành hình chóp. Đường truyền của ánh sáng vào mắt vì thế bị lệch đi, gây cận loạn tăng nhanh, hình ảnh méo mó và thị lực giảm dần.
Ở N., bệnh phát hiện muộn, đã ở giai đoạn nặng nên bề mặt giác mạc đã hình thành sẹo lớn nằm gần trung tâm, khiến ánh sáng khó đi qua. Chưa dừng lại ở đó, mắt trái còn xuất hiện đục thủy tinh thể, càng làm khả năng nhìn suy giảm, việc điều trị thêm phức tạp.
Với tình trạng này, ghép giác mạc thường được xem là một trong những lựa chọn điều trị phổ biến khi phần giác mạc tổn thương không còn đáp ứng với các phương pháp bảo tồn. Tuy nhiên, với kinh nghiệm sâu trong lĩnh vực phẫu thuật nhãn khoa, TS. BS Đinh Thị Hoàng Anh muốn cân nhắc kỹ trước khi quyết định.
Theo bác sĩ, ở người trẻ, nguy cơ thải loại mảnh ghép thường cao hơn do phản ứng miễn dịch hoạt động mạnh mẽ. Nếu xảy ra thải ghép, người bệnh phải điều trị kéo dài và ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả phẫu thuật. Cá thể hóa trường hợp của bạn N., dù sẹo khá lớn ở vùng trung tâm giác mạc nhưng không hoàn toàn nằm trên trục thị giác, vẫn còn một phần giác mạc tương đối trong suốt, không bị sẹo che phủ.
Hai lý do trên là cơ sở để bác sĩ đi đến một quyết định khác biệt nhưng hoàn toàn có cơ sở là: Tạo hình đồng tử dạng lỗ trên người bệnh giác mạc chóp giai đoạn muộn.
Kỹ thuật tạo hình đồng tử dạng lỗ: Hướng điều trị bảo tồn mới cho người bệnh giác mạc chóp
Tạo hình đồng tử dạng lỗ là kỹ thuật nhãn khoa chuyên sâu nhằm tái tạo hình dạng, kích thước và vị trí của đồng tử (lòng đen) - “cửa ngõ” điều tiết lượng ánh sáng đi vào mắt. Kỹ thuật này vốn thường được ứng dụng để xử lý những tổn thương phức tạp của mống mắt như rách, đứt chân mống mắt hoặc mất cấu trúc nâng đỡ nhãn cầu.
Nhưng ứng dụng tạo hình đồng tử dạng lỗ để phục hồi đường truyền ánh sáng cho người bệnh giác mạc chóp nặng lại là một hướng đi hoàn toàn khác. Khi giác mạc đã biến dạng, để lại sẹo và thị lực suy giảm nghiêm trọng, ghép giác mạc thường là phương án duy nhất được đặt ra. Tuy nhiên, với một người bệnh còn trẻ và vẫn còn những vùng giác mạc trong suốt, câu hỏi của ê-kíp Trung tâm Mắt BVĐK Hồng Ngọc là: Liệu có thể tận dụng chính phần giác mạc còn tốt ấy để giúp người bệnh nhìn rõ hơn, thay vì phải thay thế toàn bộ bằng giác mạc hiến?
Từ mục tiêu bảo tồn tối đa cấu trúc tự nhiên của mắt, TS.BS Đinh Thị Hoàng Anh cùng ê-kíp đã tìm kiếm một hướng điều trị khác biệt thay vì đi theo lựa chọn thông thường. Ca bệnh được hội chẩn chuyên sâu với GS.TS.BS Kalinnikov Yury - Người sáng lập kiêm Tổng giám đốc Bệnh viện Nhãn khoa AMG (Moscow), chuyên gia nhãn khoa hàng đầu Liên bang Nga. Các chuyên gia hai nước cùng phân tích cấu trúc giác mạc, vị trí vùng sẹo, trục nhìn và phần mô còn trong suốt để xây dựng phương án phù hợp nhất cho người bệnh.
Sau hội chẩn, ê-kíp thống nhất chọn tạo hình đồng tử dạng lỗ, tận dụng phần giác mạc còn trong thay vì thay thế giác mạc bằng giác mạc hiến. Đây cũng là một trong những điểm thể hiện rõ định hướng điều trị cá thể hóa tại Trung tâm Mắt BVĐK Hồng Ngọc: không chỉ xử lý tổn thương hiện tại mà còn cân nhắc khả năng bảo tồn cấu trúc, thị lực và lợi ích lâu dài cho từng người bệnh.
Có thể hình dung nguyên lý của phương pháp như tạo một “cửa sổ” mới cho ánh sáng đi vào mắt. Bác sĩ dịch chuyển và tạo hình lại đồng tử, đưa đồng tử tránh khỏi vùng giác mạc bị sẹo nhưng vẫn bảo đảm trên trục nhìn. Nhờ đó, thay vì bị vùng sẹo cản trở, ánh sáng được dẫn qua phần giác mạc còn trong suốt để đi vào mắt và tạo hình ảnh.
Thay vì “thay mới” giác mạc, ê-kíp lựa chọn tận dụng những gì người bệnh vẫn còn. Cách tiếp cận này giúp N. bảo tồn giác mạc tự thân, cải thiện khả năng nhìn và chưa phải phụ thuộc vào nguồn giác mạc hiến - một lợi thế đặc biệt có ý nghĩa với người bệnh còn trẻ.
Dù lý thuyết rất rõ ràng, phẫu thuật thực tế lại đặt ra những yêu cầu chuyên môn vô cùng khắt khe. “Phẫu thuật viên phải tạo hình đồng tử với kích thước từ 1,0 đến 1,5 mm, đồng thời nằm đúng vị trí đã được tính toán trước. Mọi thao tác vi phẫu trong không gian chật hẹp của nhãn cầu đều cực kỳ phức tạp, chỉ một sơ suất nhỏ cũng rất dễ gây tổn thương mống mắt hoặc khiến đồng tử mất cân đối”. - TS.BS Đinh Thị Hoàng Anh chia sẻ.
Để giải quyết bài toán khó này, TS.BS Đinh Thị Hoàng Anh đã ứng dụng thiết bị đo kích thước đồng tử thông minh thế hệ 2, do chính bác sĩ cùng chuyên gia người Nga sáng chế và phát triển.
Thiết bị cho phép đo trực tiếp trên mặt phẳng đồng tử thay vì ước tính qua mặt phẳng giác mạc, đồng thời hỗ trợ thao tác gắp và kéo chỉ trong quá trình tạo hình. Đây là cơ sở quan trọng giúp ê-kíp kiểm soát chính xác kích thước, hình dạng và vị trí của đồng tử sau phẫu thuật.
Cũng trong ca mổ, ê-kíp đã kết hợp phẫu thuật thay thủy tinh thể nhân tạo bằng phương pháp Phaco để đồng thời giải quyết tình trạng đục thủy tinh thể của người bệnh.
Kết quả vượt ngoài mong đợi khi chỉ sau hơn 1 tháng phẫu thuật, thị lực của bạn N. đã phục hồi từ mức chỉ đếm ngón tay ở khoảng cách 1,5 m lên đến 4/10. Đồng tử được tạo hình tròn đều và nằm ngoài vùng sẹo giác mạc, tạo đường truyền ánh sáng phù hợp với phần giác mạc còn trong của người bệnh.
Kết quả này cho thấy không phải mọi trường hợp giác mạc chóp giai đoạn nặng đều có cùng một bài toán điều trị. Khi đánh giá kỹ vị trí sẹo, phần giác mạc còn trong và tình trạng các cấu trúc bên trong mắt, bác sĩ có thể tìm ra phương án phù hợp với từng người bệnh thay vì áp dụng một lựa chọn duy nhất.
Thành công của ca mổ không chỉ nằm ở một tư duy đổi mới, kỹ thuật mới, mà ở cách bác sĩ đọc lại toàn bộ cấu trúc mắt để tìm ra phần còn có thể bảo tồn. Đây cũng là định hướng điều trị cá thể hóa, nền tảng quản trị y tế nghiêm ngặt mà BVĐK Hồng Ngọc đang áp dụng. Định hướng này được bảo chứng bởi tiêu chuẩn ngoại khoa quốc tế của Hoàng gia Anh (RCS) và chứng nhận ACHSI (Úc) về chất lượng chăm sóc sức khỏe, mang đến cho người bệnh cơ hội được can thiệp nhẹ nhàng, giảm thiểu nguy cơ biến chứng và phục hồi thuận lợi sau điều trị.
