Không phải tất cả người bị hen đều cần tránh chó mèo. Điểm cần hiểu đúng là người bệnh thường không dị ứng với “lông” theo nghĩa đơn giản. Dị ứng thú cưng liên quan đến protein trong vảy da, nước bọt và nước tiểu; lông, da hoặc lông vũ có thể mang theo vảy da, bụi, nấm mốc, phấn hoa và các dị nguyên khác.
Tham vấn chuyên môn: BSCKII Lê Thị Trâm - Chuyên khoa Hô hấp, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc.
Vì sao chó mèo có thể làm hen nặng hơn?
Chó mèo không phải là nguyên nhân gây hen ở tất cả mọi người, nhưng có thể làm bệnh hen nặng hơn ở những người có cơ địa dị ứng hoặc hen dị ứng.
Dị nguyên từ chó mèo dễ gây viêm đường thở ở người nhạy cảm
Dị nguyên từ chó mèo không chỉ đơn thuần là “lông rụng” như nhiều người vẫn nghĩ. Thực tế, các protein gây dị ứng chủ yếu có trong vảy da, nước bọt và nước tiểu của thú cưng. Các protein này có thể bám vào những hạt bụi rất nhỏ, phát tán trong không khí và được hít vào đường thở.
Ngoài ra, lông thú cưng còn có thể đóng vai trò như “vật mang”, có thể giữ lại phấn hoa, bào tử nấm mốc, bụi nhà và các dị nguyên khác từ môi trường bên ngoài. Chính sự kết hợp này làm tăng tổng lượng dị nguyên trong không khí trong nhà, khiến người bị hen dễ bị kích thích đường thở hơn.
Vì vậy, ngay cả khi chó mèo có lông ngắn, ít rụng lông hoặc được tắm thường xuyên, người hen dị ứng vẫn có thể xuất hiện triệu chứng. Dị nguyên có thể tích tụ lâu dài trong môi trường sống, bám vào thảm, sofa, rèm cửa, chăn ga gối đệm và quần áo, khiến việc kiểm soát hoàn toàn trở nên khó khăn.
Dị ứng thú cưng có thể kích hoạt cơn hen với nhiều mức độ khác nhau
Ở người nhạy cảm, dị ứng với chó mèo không chỉ gây triệu chứng ở mũi và mắt mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến đường thở dưới. Người bệnh có thể xuất hiện hắt hơi, sổ mũi, nghẹt mũi, ngứa mắt, chảy nước mắt hoặc nổi mề đay sau khi tiếp xúc.
Quan trọng hơn, ở người đã mắc hen, việc hít phải dị nguyên có thể kích hoạt phản ứng viêm và co thắt phế quản. Khi đó, người bệnh có thể ho kéo dài, khò khè, tức ngực hoặc khó thở. Trong một số trường hợp, tiếp xúc với dị nguyên có thể kích hoạt hoặc làm nặng các triệu chứng hen; trong một số trường hợp có thể dẫn đến đợt cấp.
Nếu người bệnh nhận thấy các triệu chứng như chảy mũi, ngứa mắt, ho hoặc khò khè xuất hiện rõ ràng sau khi vuốt ve, chơi đùa hoặc ở gần chó mèo, đây là dấu hiệu có thể nghi ngờ nguy cơ dị ứng thú cưng và cần được thăm khám để đánh giá chính xác.
Dị nguyên có thể tồn tại lâu trong môi trường sống và gây triệu chứng kéo dài
Một đặc điểm quan trọng của dị nguyên từ chó mèo là khả năng tồn tại lâu trong môi trường. Các hạt dị nguyên rất nhỏ có thể bay lơ lửng trong không khí hoặc bám chặt vào các bề mặt như thảm, sofa, rèm cửa, quần áo và chăn ga.
Ngay cả khi không còn tiếp xúc trực tiếp với thú cưng, người bệnh vẫn có thể xuất hiện triệu chứng nếu tiếp xúc với môi trường đã từng có chó mèo. Điều này giải thích vì sao một số người vẫn bị hắt hơi, ho hoặc khò khè khi vào nhà từng nuôi mèo, ngồi lên ghế sofa có lông thú hoặc mặc quần áo của người vừa tiếp xúc với thú cưng.
Do đó, trong bệnh hen dị ứng, giảm phơi nhiễm với dị nguyên bằng cách cải thiện môi trường sống là một phần của việc kiểm soát yếu tố khởi phát, bên cạnh điều trị hen theo chỉ định của bác sĩ.
Người hen nào có thể nuôi chó mèo?
Người bị hen có thể cân nhắc nuôi chó mèo nếu thuộc nhóm nguy cơ thấp hơn. Tuy nhiên, ngay cả khi có thể nuôi, người bệnh vẫn nên theo dõi triệu chứng và giữ môi trường sống sạch, thông thoáng.
Dù thuộc nhóm này, người bệnh vẫn không nên chủ quan. Nếu sau khi nhận nuôi chó mèo, các triệu chứng hen xuất hiện nhiều hơn, thức giấc ban đêm vì ho, phải dùng thuốc cắt cơn thường xuyên hơn hoặc hay nghẹt mũi/ngứa mắt, cần nghĩ đến dị ứng thú cưng và đi khám.
Người hen nào không nên nuôi hoặc nên cân nhắc không nuôi?
Người bị hen nên tránh nuôi chó mèo trong nhà hoặc cân nhắc kỹ nếu có một trong các tình huống sau:
Kiểm soát dị ứng thú cưng thường bắt đầu bằng việc tránh hoặc hạn chế tiếp xúc với con vật gây dị ứng càng nhiều càng tốt. Với người hen dị ứng rõ, “vẫn nuôi nhưng cố chịu” thường không phải cách an toàn.
Triệu chứng gợi ý dị ứng chó mèo ở người bị hen
Các triệu chứng sau khi tiếp xúc chó mèo có thể gợi ý dị ứng thú cưng hoặc hen bị kích phát bởi dị nguyên trong nhà.
Nếu các triệu chứng này lặp lại sau mỗi lần tiếp xúc chó mèo, người bệnh nên ghi lại thời điểm, hoàn cảnh tiếp xúc, mức độ triệu chứng và thuốc đã dùng để cung cấp thông tin cho bác sĩ.
Cách giảm dị nguyên trong nhà khi nuôi chó mèo cho người bị hen
Trong thực tế, nhiều gia đình đã nuôi chó mèo từ trước hoặc rất khó đưa thú cưng ra khỏi nhà. Khi đó, mục tiêu là giảm tiếp xúc dị nguyên càng nhiều càng tốt, đồng thời kiểm soát hen bằng thuốc đúng chỉ định. Cần hiểu rằng các biện pháp dưới đây giúp giảm nguy cơ, không đảm bảo loại bỏ hoàn toàn dị nguyên.
Không cho chó mèo vào phòng ngủ
Phòng ngủ là nơi người bệnh ở nhiều giờ liên tục, nên cần được ưu tiên giữ ít dị nguyên nhất. Người hen nên áp dụng nguyên tắc: phòng ngủ không có thú cưng, không ổ nằm, không chăn gối thú cưng, không cho lên giường.
Việc giữ thú cưng ngoài phòng ngủ có thể giúp giảm tiếp xúc trong thời gian ngủ, nhưng không thể loại bỏ hoàn toàn dị nguyên trong nhà vì vảy da và hạt dị nguyên vẫn có thể bám trên quần áo, đồ dùng hoặc di chuyển theo không khí.
Dùng máy lọc không khí HEPA nếu phù hợp
Máy lọc HEPA có thể hỗ trợ giảm một phần hạt dị nguyên trong không khí nếu chọn đúng thiết bị phù hợp với công suất phòng, đặt đúng vị trí và thay màng lọc định kỳ. Tuy nhiên, HEPA không loại bỏ hoàn toàn dị nguyên bám trên thảm, sofa, giường, rèm, quần áo. Đây là biện pháp hỗ trợ giảm phơi nhiễm, không thay thế việc giảm tiếp xúc với thú cưng nếu người bệnh đã dị ứng.
Hút bụi, lau nhà và giảm đồ giữ bụi
Dị nguyên thú cưng dễ bám ở thảm, sofa vải, rèm, thú nhồi bông, chăn đệm. Gia đình nên:
- Hút bụi bằng máy có bộ lọc tốt.
- Lau sàn bằng khăn ẩm.
- Giặt chăn ga, vỏ gối định kỳ.
- Giảm thảm, rèm dày, sofa vải nếu người bệnh dị ứng.
- Không để thú cưng nằm trên giường, ghế sofa, chăn của người bệnh.
Hạn chế ôm hôn, rửa tay sau tiếp xúc
Người hen có triệu chứng với chó mèo nên tránh để thú cưng liếm mặt, ngủ chung, dụi vào gối hoặc leo lên người. Nếu có tiếp xúc, nên rửa tay bằng xà phòng và nước, đồng thời tránh chạm tay lên mắt, mũi, miệng trước khi rửa tay.
Người không dị ứng nên chải lông/vệ sinh thú cưng
Người không bị dị ứng nên là người chải lông, tắm, dọn ổ hoặc dọn khay vệ sinh mèo. Nên chải thú cưng ở ngoài khu vực sinh hoạt chính nếu có thể, tránh chải trong phòng ngủ hoặc nơi người bệnh thường nằm/ngồi lâu.
Không hút thuốc, không dùng mùi xịt mạnh trong nhà
Khói thuốc, nhang, tinh dầu, nước hoa phòng, xịt khử mùi hoặc hóa chất vệ sinh mạnh có thể làm đường thở nhạy cảm hơn. Nếu trong nhà đã có chó mèo, càng cần giảm các yếu tố kích phát khác để tổng gánh dị nguyên/kích thích không vượt quá ngưỡng chịu đựng của người bệnh.
Khám và quản lý hen tại Chuyên khoa Hô hấp BVĐK Hồng Ngọc
Nếu các triệu chứng ho, khò khè, tức ngực hoặc khó thở xuất hiện thường xuyên hơn sau khi tiếp xúc với chó mèo, người bệnh nên thăm khám để xác định yếu tố khởi phát và đánh giá mức độ kiểm soát hen. Đặc biệt, cần đi khám sớm khi triệu chứng ảnh hưởng đến giấc ngủ, sinh hoạt, vận động hoặc phải tăng tần suất sử dụng thuốc cắt cơn.
Tại Chuyên khoa Hô hấp - Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc, bác sĩ có thể đánh giá mối liên quan giữa triệu chứng và việc tiếp xúc thú cưng, kiểm tra kỹ thuật sử dụng thuốc hít, đo chức năng hô hấp và phối hợp chuyên khoa liên quan để đánh giá dị nguyên khi có chỉ định. Từ đó, người bệnh được xây dựng kế hoạch kiểm soát hen và điều chỉnh môi trường sống phù hợp, không nhất thiết phải tránh hoàn toàn thú cưng nếu chưa xác định đây là yếu tố khiến bệnh nặng lên.
Câu hỏi thường gặp
Người hen dị ứng lông mèo có nuôi chó được không?
Không nên tự kết luận. Dị ứng mèo và dị ứng chó là các dị nguyên khác nhau, nhưng một người có cơ địa dị ứng có thể nhạy cảm với nhiều loại dị nguyên. Người bệnh nên được bác sĩ khai thác bệnh sử và làm xét nghiệm khi cần trước khi quyết định nuôi chó.
Chó mèo ít rụng lông có an toàn cho người hen không?
Không chắc. Dị nguyên không chỉ nằm ở lông mà còn ở vảy da, nước bọt và nước tiểu. Không có chó/mèo thật sự không gây dị ứng, nên người đã có triệu chứng khi tiếp xúc vẫn cần thận trọng dù giống thú cưng ít rụng lông.
Cạo lông chó mèo có giúp người hen đỡ dị ứng không?
Cạo lông không loại bỏ được protein dị nguyên trong vảy da, nước bọt và nước tiểu. Việc này có thể giảm lượng lông rơi nhưng không đảm bảo giảm triệu chứng hen dị ứng. Người bệnh vẫn cần kiểm soát môi trường và đánh giá dị ứng nếu có triệu chứng.
Máy lọc không khí có đủ để người hen dị ứng chó mèo vẫn nuôi không?
Máy lọc HEPA có thể giúp hỗ trợ giảm một phần dị nguyên trong không khí, nhưng không loại bỏ hoàn toàn dị nguyên. Nếu người bệnh được xác định dị ứng, hoặc có triệu chứng nặng khi tiếp xúc với chó mèo khiến hen khó kiểm soát, chỉ dùng máy lọc không khí thường không đủ. Người bệnh nên ưu tiên giảm tiếp xúc và trao đổi với bác sĩ thay vì chỉ sử dụng máy lọc không khí. Ngoài ra cần kết hợp, không cho thú cưng vào phòng ngủ, vệ sinh nhà và điều trị hen đúng.
Sau khi cho chó mèo đi, triệu chứng có hết ngay không?
Không nhất thiết. Dị nguyên thú cưng có thể còn tồn tại trong nhà sau khi thú cưng rời đi, vì chúng bám trên thảm, rèm, sofa, chăn ga, quần áo và các bề mặt khác. Vì vậy, cần tiếp tục vệ sinh sâu nhà cửa, giặt chăn ga, hút bụi, giảm thảm/rèm để giảm nguy cơ và theo dõi triệu chứng.
Trẻ bị hen có nên ngủ chung với chó mèo không?
Không nên. Dù trẻ chưa được xác định dị ứng, phòng ngủ vẫn nên là khu vực ít dị nguyên nhất. Trẻ bị hen không nên ngủ chung với chó mèo, đặc biệt nếu trẻ có viêm mũi dị ứng, ho đêm, khò khè hoặc hen chưa kiểm soát.
Kết luận
Người bị hen không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối chó mèo nếu không dị ứng, không có triệu chứng sau tiếp xúc và hen đang được kiểm soát tốt. Tuy nhiên, nếu chó mèo khiến người bệnh hắt hơi, ngứa mắt, nghẹt mũi, ho, khò khè, tức ngực hoặc khó thở, cần nghĩ đến dị ứng thú cưng hoặc hen dị ứng.
Với người đã dị ứng chó/mèo hoặc hen khó kiểm soát, nên tránh nuôi trong nhà hoặc giảm tiếp xúc tối đa, đặc biệt không để thú cưng vào phòng ngủ. Các biện pháp như HEPA, hút bụi, giảm thảm/rèm và vệ sinh nhà chỉ hỗ trợ giảm dị nguyên, không thay thế việc đánh giá và điều trị hen đúng cách.
Mục tiêu không phải là yêu cầu mọi người bệnh hen phải bỏ thú cưng, mà là xác định đúng yếu tố khởi phát, giảm tiếp xúc với dị nguyên nếu có và duy trì kiểm soát hen ổn định.
Lưu ý y khoa
Bài viết chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, điều trị hen, chẩn đoán dị ứng thú cưng hoặc kế hoạch hành động hen cá thể do bác sĩ hướng dẫn.
Người bệnh không tự ngừng thuốc kiểm soát hen, không tự tăng liều thuốc cắt cơn và không tiếp tục tiếp xúc gần với chó mèo nếu mỗi lần tiếp xúc đều có ho, khò khè, tức ngực hoặc khó thở. Nếu xuất hiện khó thở dữ dội, tím môi, không nói được trọn câu, lơ mơ, co kéo cơ hô hấp, đau ngực nhiều hoặc không cải thiện sau khi xử trí theo kế hoạch bác sĩ, cần gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế ngay.
