Người bị hen có thể tham khảo các vitamin như vitamin D, C, A/beta-carotene, E và một số vitamin nhóm B nếu ăn uống kém hoặc có nguy cơ thiếu hụt. Trong đó, vitamin D là vi chất thường được quan tâm nhiều nhất khi bị hen vì đây là vitamin liên quan đến miễn dịch, sức khỏe xương và cơ. Tuy nhiên, không phải ai cũng cần bổ sung, người bệnh cần lưu ý không nên uống đại trà hoặc dùng liều cao nếu chưa được bác sĩ đánh giá.
Vitamin không làm hết khò khè, không cắt cơn hen cấp và không thay thế thuốc hít, thuốc kiểm soát hen hoặc kế hoạch điều trị của bác sĩ. Cách an toàn là ăn uống đa dạng trước, đánh giá nguy cơ thiếu hụt khi cần, xét nghiệm theo chỉ định và chỉ dùng viên bổ sung đúng liều.
Tham vấn chuyên môn: BSCKII Lê Thị Trâm – Chuyên khoa Hô hấp, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc.
Tóm tắt nhanh bài viết
- Người bị hen nên ưu tiên chế độ ăn đa dạng, giàu rau xanh, trái cây, cá, trứng, sữa hoặc thực phẩm phù hợp với cơ địa để cung cấp vitamin D, C, A/beta-carotene, E và nhóm B.
- Vitamin D là vi chất thường được nhắc đến nhiều nhất khi bị hen, tuy nhiên, hiện nay chưa đủ để khuyến cáo mọi người bị hen đều phải uống vitamin D dạng viên.
- Vitamin C, A/beta-carotene và E nên được bổ sung chủ yếu từ thực phẩm thay vì lạm dụng viên uống liều cao.
- Vitamin nhóm B không phải vitamin đặc hiệu giúp kiểm soát hen, nhưng có thể được cân nhắc bổ sung ở người ăn uống kém, kiêng khem nhiều hoặc có thiếu hụt được xác định.
- Người bệnh không tự ý ngừng thuốc hít, thuốc kiểm soát hen hoặc thuốc cắt cơn để thay bằng vitamin.
- Nếu ho, khò khè, khó thở tăng, thức giấc ban đêm vì hen hoặc phải dùng thuốc cắt cơn thường xuyên hơn, cần đi khám chuyên khoa Hô hấp.
Bảng vitamin người bị hen nên chú ý
Bảng dưới đây giúp người bệnh hiểu nhanh vai trò của từng vitamin và cách bổ sung an toàn. Các vitamin này chỉ hỗ trợ sức khỏe tổng thể, không thay thế điều trị hen.
Vai trò của vitamin ở người bị hen
Vitamin có thể hỗ trợ sức khỏe chung, miễn dịch và khả năng phục hồi của cơ thể, nhưng không phải phương pháp điều trị chính của hen phế quản. Hen là bệnh viêm mạn tính đường thở, cần được quản lý bằng thuốc kiểm soát, thuốc cắt cơn khi cần, tránh yếu tố khởi phát và tái khám định kỳ.
Hướng dẫn của Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia Hoa Kỳ nhấn mạnh chăm sóc hen bao gồm chẩn đoán, điều trị để đạt kiểm soát và theo dõi lâu dài để duy trì kiểm soát bệnh. Vì vậy, mục tiêu của vitamin là bổ sung thiếu hụt và hỗ trợ nền tảng sức khỏe, không phải “chữa hen”.
Người bệnh không nên tự ngừng thuốc hít, thuốc kiểm soát hen hoặc thay kế hoạch điều trị bằng vitamin, thực phẩm chức năng hay các bài thuốc truyền miệng. Cách tiếp cận an toàn là: ăn uống đủ chất trước, đánh giá nguy cơ thiếu vitamin nếu có dấu hiệu hoặc bệnh nền liên quan, xét nghiệm khi cần, rồi mới bổ sung viên uống theo liều phù hợp.
Các loại vitamin người bị hen nên bổ sung
Vitamin D – vi chất thường được quan tâm nhiều nhất khi bị hen
Vitamin D là vitamin thường được cân nhắc khi bị hen vì có vai trò tham gia điều hòa hoạt động của hệ miễn dịch và góp phần duy trì sức khỏe xương, cơ. Một số người bị hen, đặc biệt là người ít ra nắng, người cao tuổi, béo phì, ăn uống kém hoặc dùng corticoid đường uống nhiều đợt, có thể có nguy cơ thiếu vitamin D cao hơn.
Tuy nhiên, người bệnh cần hiểu đúng: vitamin D có thể hỗ trợ tăng đề kháng, nhưng không phải thuốc kiểm soát hen. Cơ sở dữ liệu y học Cochrane tổng hợp 20 thử nghiệm với 2.225 người và góp phần duy trì sức khỏe xương, cơ. Vì vậy, vitamin D nên được xem là vi chất có thể bổ sung khi có nguy cơ thiếu hụt, không phải thuốc điều trị hen.
Khi nào người bị hen nên kiểm tra vitamin D?
Người bị hen có thể trao đổi với bác sĩ về việc kiểm tra vitamin D nếu thuộc một trong các nhóm sau:
- Ít ra nắng, thường xuyên ở trong nhà.
- Người cao tuổi.
- Người béo phì.
- Người có chế độ ăn ít cá, trứng, sữa hoặc thực phẩm tăng cường vitamin D.
- Người có bệnh đường tiêu hóa ảnh hưởng hấp thu chất béo.
- Người dùng corticoid đường uống nhiều đợt hoặc kéo dài.
- Trẻ em đang tăng trưởng, người có nguy cơ loãng xương, đau xương, yếu cơ.
- Người bị hen khó kiểm soát dù đã điều trị đúng và bác sĩ nghi ngờ có thiếu hụt vitamin D.
Vitamin D không có nhiều tự nhiên trong thực phẩm nếu không được tăng cường. Cơ thể cũng tạo vitamin D khi da tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng, nhưng khả năng tạo vitamin D phụ thuộc thời điểm, mùa, nơi sống, màu da, tuổi tác và lối sống. Người nghi ngờ thiếu vitamin D nên trao đổi với nhân viên y tế để xét nghiệm máu nhằm kiểm tra tình trạng vitamin D.
Bổ sung vitamin D từ thực phẩm và ánh nắng
Người bị hen có thể ưu tiên các nguồn vitamin D tự nhiên hoặc thực phẩm tăng cường như:
- Cá béo: cá hồi, cá mòi, cá thu.
- Trứng.
- Sữa hoặc chế phẩm sữa tăng cường vitamin D nếu dung nạp tốt.
- Ngũ cốc hoặc đồ uống tăng cường vitamin D.
- Tiếp xúc ánh nắng phù hợp, tránh cháy nắng và vẫn bảo vệ da theo khuyến cáo.
Nếu người bệnh dị ứng sữa, không dung nạp lactose hoặc sữa làm khó chịu, không cần cố uống sữa để lấy vitamin D. Có thể chọn cá, trứng, thực phẩm tăng cường khác hoặc trao đổi với bác sĩ về phương án bổ sung phù hợp.
Có nên tự uống vitamin D liều cao không?
Không nên tự uống vitamin D liều cao với mục tiêu “giảm cơn hen”. Vitamin D nhìn chung an toàn ở liều phù hợp, nhưng bổ sung quá nhiều có thể gây hại. Giới hạn dung nạp trên của vitamin D ở người trưởng thành thường là 100 mcg/ngày, tương đương 4.000 IU/ngày, tính từ tất cả nguồn bổ sung và thực phẩm.
Dùng vitamin D liều cao kéo dài có thể làm tăng canxi máu, gây buồn nôn, nôn, yếu cơ, rối loạn nhịp tim, sỏi thận hoặc tổn thương thận. Đặc biệt, người có bệnh thận, sỏi thận, tăng canxi máu, đang dùng thuốc tim mạch, thuốc lợi tiểu thiazide, thuốc chống co giật hoặc corticoid cần hỏi bác sĩ trước khi bổ sung vitamin D.
Vitamin C – ưu tiên bổ sung từ rau quả thay vì lạm dụng viên uống
Vitamin C là chất chống oxy hóa, tham gia vào nhiều chức năng miễn dịch và bảo vệ tế bào. Với người bị hen, vitamin C nên được bổ sung chủ yếu qua thực phẩm như:
- Ổi.
- Cam, quýt, bưởi.
- Kiwi.
- Dâu tây.
- Đu đủ.
- Ớt chuông.
- Bông cải xanh.
- Các loại rau lá xanh.
Điểm cần nhấn mạnh là vitamin C từ rau quả không giống việc uống viên vitamin C liều cao. Một chế độ ăn giàu trái cây, rau xanh, chất chống oxy hóa và chất xơ có thể có lợi cho sức khỏe tổng thể, nhưng không thể xem vitamin C là thuốc điều trị hen.
Người bệnh có thể dùng rau quả giàu vitamin C hằng ngày, nhưng không nên tự uống viên vitamin C liều cao kéo dài. Vitamin C là vitamin tan trong nước, nhưng dùng liều cao vẫn có thể gây rối loạn tiêu hóa và tăng nguy cơ sỏi thận ở một số người nhạy cảm. Người có bệnh thận, tiền sử sỏi thận, rối loạn chuyển hóa sắt hoặc đang dùng nhiều loại thực phẩm bổ sung cùng lúc nên hỏi bác sĩ trước khi dùng liều cao.
Vitamin A/beta-carotene – hỗ trợ niêm mạc hô hấp, nên lấy từ thực phẩm
Vitamin A có vai trò với miễn dịch, thị giác, sinh sản và hoạt động của tế bào. Trong chế độ ăn, người bệnh có thể bổ sung vitamin A và tiền vitamin A dưới dạng beta-carotene từ thực phẩm tự nhiên.
Các nguồn phù hợp gồm:
- Cà rốt.
- Bí đỏ.
- Khoai lang.
- Rau ngót.
- Rau cải xanh.
- Cải bó xôi (rau bina).
- Đu đủ.
- Xoài.
- Trứng.
- Sữa nếu dung nạp tốt.
Với người bị hen, vitamin A/beta-carotene nên được hiểu là dưỡng chất hỗ trợ sức khỏe niêm mạc và miễn dịch, không phải chất giúp cắt cơn hen. Không nên tự dùng vitamin A liều cao, đặc biệt ở phụ nữ mang thai hoặc người có bệnh gan, vì vitamin A dạng bổ sung có thể tích lũy trong cơ thể.
Cách an toàn nhất là ăn đa dạng rau củ màu vàng, cam, đỏ và rau xanh đậm. Những thực phẩm này không chỉ cung cấp tiền vitamin A mà còn bổ sung chất xơ, khoáng chất và nhiều hợp chất thực vật khác có lợi cho sức khỏe tổng thể.
Vitamin E – chất chống oxy hóa nhưng không nên tự dùng liều cao
Vitamin E là chất chống oxy hóa tan trong chất béo, có trong các loại hạt, dầu thực vật, quả bơ, rau xanh và một số ngũ cốc. Người bị hen có thể bổ sung vitamin E qua thực phẩm như:
- Hạnh nhân.
- Hạt hướng dương.
- Lạc, mè.
- Dầu ô liu.
- Dầu hướng dương.
- Rau bina.
- Bông cải xanh.
- Quả bơ.
Tuy nhiên, viên vitamin E liều cao không nên dùng tùy tiện. Vitamin E dạng bổ sung liều cao có thể làm tăng nguy cơ chảy máu do ảnh hưởng đến quá trình đông máu ở một số người.
Người đang dùng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu, người có rối loạn đông máu, bệnh gan hoặc sắp phẫu thuật cần hỏi bác sĩ trước khi dùng vitamin E dạng viên. Nếu ăn uống đa dạng, phần lớn người bệnh không cần tự bổ sung vitamin E liều cao.
Vitamin B - nhóm vitamin cần thiết cho chuyển hóa
Vitamin nhóm B không phải nhóm vitamin đặc hiệu cho hen, nhưng cần thiết cho chuyển hóa năng lượng, hoạt động thần kinh và tạo máu. Người bị hen ăn uống kém, kiêng khem nhiều, người cao tuổi hoặc người có bệnh tiêu hóa có thể dễ thiếu một số vitamin nhóm B từ đó ảnh hưởng đến sức khỏe chung và khả năng duy trì điều trị. Khi thiếu hụt, người bệnh có thể mệt mỏi, ăn kém, giảm thể lực, khiến việc kiểm soát bệnh mạn tính khó khăn hơn. Nguồn vitamin nhóm B thường có trong:
- Ngũ cốc nguyên hạt.
- Thịt, cá.
- Trứng.
- Sữa và chế phẩm sữa nếu dung nạp tốt.
- Đậu, đỗ.
- Rau xanh.
- Thực phẩm tăng cường vitamin nhóm B.
Người bệnh không nên tự dùng nhiều chế phẩm vitamin B liều cao kéo dài nếu chưa có chỉ định. Nếu có tê bì tay chân, mệt mỏi kéo dài, ăn uống kém, sụt cân, thiếu máu hoặc rối loạn tiêu hóa, nên đi khám để được đánh giá thay vì tự mua vitamin uống kéo dài.
Bảng gợi ý vitamin cho người bị hen theo từng tình huống
Bảng này giúp người bệnh định hướng nhóm vitamin nên chú ý theo từng tình huống. Tuy nhiên, bảng không thay thế tư vấn cá thể hóa từ bác sĩ.
Những ai cần hỏi bác sĩ trước khi uống vitamin bổ sung?
Không phải người bị hen nào cũng cần uống viên vitamin. Một số nhóm nên hỏi bác sĩ trước khi dùng, gồm:
- Trẻ em, đặc biệt trẻ nhỏ hoặc trẻ đang dùng nhiều sản phẩm bổ sung.
- Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú.
- Người có bệnh thận, sỏi thận, bệnh gan, rối loạn canxi máu.
- Người đang dùng thuốc chống đông, một số thuốc tim mạch, thuốc lợi tiểu, thuốc chống co giật.
- Người đã dùng corticoid đường uống nhiều đợt.
- Người có tiền sử dị ứng với thành phần của thực phẩm chức năng.
- Người đang dùng nhiều loại vitamin, khoáng chất hoặc thảo dược cùng lúc.
- Người bị hen nặng, hen khó kiểm soát, thường xuyên phải dùng thuốc cắt cơn.
- Người có bệnh lý hấp thu, suy dinh dưỡng, sụt cân hoặc ăn uống rất kém.
Viên bổ sung có thể hữu ích khi có thiếu hụt thật sự, nhưng cũng có thể gây dư thừa hoặc tương tác thuốc nếu dùng sai. Với vitamin tan trong chất béo như A, D, E, nguy cơ tích lũy và tác dụng phụ cần được lưu ý hơn so với nhiều vitamin tan trong nước.
Khám và quản lý hen tại Chuyên khoa Hô hấp BVĐK Hồng Ngọc
Tại Chuyên khoa Hô hấp – Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc, người bệnh hen có thể được bác sĩ thăm khám, đánh giá triệu chứng, kiểm tra mức độ kiểm soát hen, hướng dẫn sử dụng thuốc hít đúng cách và theo dõi nguy cơ xuất hiện cơn hen cấp. Với các trường hợp cần đánh giá chuyên sâu, bác sĩ có thể chỉ định đo chức năng hô hấp, chẩn đoán hình ảnh, xét nghiệm liên quan hoặc phối hợp chuyên khoa liên quan khi cần.
Với người bệnh quan tâm đến việc bổ sung vitamin, bác sĩ sẽ giúp phân biệt đâu là thiếu hụt cần điều chỉnh, đâu là nhu cầu có thể đáp ứng bằng chế độ ăn, và đâu là trường hợp không nên tự dùng viên uống liều cao. Cách tiếp cận này giúp người bệnh tránh kiêng khem hoặc lạm dụng thực phẩm chức năng, đồng thời không bỏ lỡ điều trị kiểm soát hen đúng hướng.
Nếu người bệnh thường xuyên ho, khò khè, khó thở về đêm, phải dùng thuốc cắt cơn nhiều hơn trước hoặc băn khoăn về việc bổ sung vitamin khi đang điều trị hen, nên thăm khám chuyên khoa Hô hấp để được đánh giá mức độ kiểm soát hen và tư vấn phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Người bị hen có nên uống vitamin D không?
Có thể cần bổ sung vitamin D nếu người bệnh thiếu vitamin D hoặc có nguy cơ thiếu, nhưng không nên uống đại trà cho tất cả người bị hen. Người bệnh nên hỏi bác sĩ nếu ít ra nắng, ăn uống kém, dùng corticoid nhiều đợt hoặc nghi ngờ thiếu vitamin D.
Uống vitamin C có giúp hết khò khè không?
Không. Vitamin C có thể hỗ trợ miễn dịch và chống oxy hóa khi được bổ sung đủ qua rau quả, nhưng không có tác dụng cắt cơn khò khè. Nếu khò khè, khó thở hoặc tức ngực, người bệnh cần dùng thuốc theo kế hoạch điều trị hen và đi khám nếu triệu chứng không cải thiện.
Trẻ bị hen nên bổ sung vitamin gì?
Trẻ bị hen nên ăn uống đa dạng để có đủ vitamin D, C, A và E từ thực phẩm nếu trẻ ít ra nắng hoặc có nguy cơ thiếu hụt vitamin D cha mẹ nên đưa trẻ đi khám để bác sĩ đánh giá trước khi dùng viên bổ sung. Không nên tự phối hợp nhiều loại vitamin cho trẻ.
Người bị hen có nên uống vitamin tổng hợp hằng ngày không?
Không phải ai cũng cần vitamin tổng hợp. Nếu chế độ ăn đa dạng, không có dấu hiệu thiếu hụt và không có bệnh nền đặc biệt, người bệnh thường nên ưu tiên thực phẩm hơn viên uống. Vitamin tổng hợp có thể cân nhắc khi ăn uống kém, kiêng khem nhiều hoặc có nguy cơ thiếu vi chất, nhưng nên hỏi bác sĩ nếu dùng kéo dài.
Vitamin A có tốt cho người bị hen không?
Vitamin A và beta-carotene có vai trò với miễn dịch và niêm mạc, nhưng nên bổ sung qua thực phẩm như cà rốt, bí đỏ, khoai lang, rau xanh đậm, trứng và sữa nếu dung nạp tốt. Không nên tự dùng vitamin A liều cao, nhất là phụ nữ mang thai hoặc người có bệnh gan.
Người bị hen đang dùng thuốc hít có cần bổ sung vitamin không?
Thuốc hít kiểm soát hen không đồng nghĩa người bệnh bắt buộc phải uống vitamin. Tuy nhiên, nếu người bệnh dùng corticoid đường uống nhiều đợt, có nguy cơ loãng xương, thiếu vitamin D hoặc ăn uống kém, bác sĩ có thể đánh giá thêm về vitamin D, canxi và sức khỏe xương. Không nên tự ngừng thuốc hít để chuyển sang vitamin.
Vitamin E có giúp giảm cơn hen không?
Hiện chưa đủ cơ sở để khuyến cáo dùng vitamin E dạng viên nhằm giảm cơn hen. Người bệnh có thể bổ sung vitamin E qua thực phẩm như hạt, dầu thực vật, quả bơ và rau xanh. Không nên tự dùng vitamin E liều cao, đặc biệt nếu đang dùng thuốc chống đông hoặc có nguy cơ chảy máu.
Kết luận
Người bị hen chỉ nên cân nhắc bổ sung vitamin khi có nguy cơ thiếu hụt hoặc được bác sĩ đánh giá là cần thiết. Tuy nhiên, cách bổ sung an toàn nhất vẫn là duy trì chế độ ăn đa dạng, nhiều rau quả, đủ đạm, có nguồn chất béo lành mạnh và phù hợp với cơ địa dị ứng của từng người.
Vitamin không có tác dụng cắt cơn hen, không thay thế thuốc hít và không giúp kiểm soát hen nếu người bệnh dùng sai thuốc, tiếp xúc yếu tố khởi phát hoặc không tái khám định kỳ. Viên bổ sung chỉ nên dùng khi có nhu cầu thật sự, có nguy cơ thiếu hụt hoặc được bác sĩ chỉ định.
Lưu ý y khoa
Bài viết chỉ có giá trị tham khảo, không thay thế chẩn đoán, kê đơn hoặc kế hoạch điều trị hen từ bác sĩ. Người bệnh không tự ý ngừng thuốc hít kiểm soát hen, thuốc cắt cơn hoặc thuốc điều trị khác để thay bằng vitamin, thực phẩm chức năng hoặc các bài thuốc truyền miệng.
Nếu có khó thở tăng, khò khè nhiều, tăng đờm, đờm đặc, đổi màu bất thường, tím môi, nói không thành câu, SpO2 giảm, phải dùng thuốc cắt cơn liên tục hoặc không đáp ứng thuốc, cần đi khám hoặc cấp cứu theo hướng dẫn y tế. Trẻ em, phụ nữ mang thai, người có bệnh gan/thận, sỏi thận, rối loạn đông máu hoặc đang dùng nhiều thuốc cần hỏi bác sĩ trước khi dùng vitamin bổ sung.
