Lật cổ chân khi đá bóng: Cách sơ cứu đúng và phòng ngừa tái phát

Tham vấn chuyên môn: THS.BS - Hoàng Văn Ban - Khoa Ngoại Chấn thương chỉnh hình - Thần kinh sọ não Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh

Lưu ý y khoa: Nội dung bài viết chỉ mang tính tham khảo, không thay thế việc thăm khám hoặc chỉ định điều trị của nhân viên y tế. Nghỉ ngơi, chườm lạnh, băng ép và kê cao chân chỉ hỗ trợ xử trí ban đầu. Người bị đau dữ dội, sưng nhanh, biến dạng, tê lạnh bàn chân hoặc không thể chịu lực cần đến cơ sở y tế. Không tự nắn chỉnh, bó thuốc hay trở lại sân khi cổ chân chưa phục hồi.

Vì sao cầu thủ dễ bị lật cổ chân?

Bóng đá đòi hỏi người chơi tăng tốc, dừng nhanh, xoay người và tranh chấp liên tục. Nguy cơ lật cổ chân tăng lên trong các tình huống sau:

• Đổi hướng khi chân vẫn bám sân: Thân người xoay nhưng bàn chân chưa kịp chuyển theo, tạo lực vặn lên cổ chân.
• Tiếp đất không cân bằng: Người chơi đáp xuống bằng mép ngoài bàn chân hoặc giẫm lên chân đối phương sau khi bật nhảy.
• Bị tắc bóng hoặc va chạm: Bàn chân bị giữ lại trong khi cẳng chân và cơ thể tiếp tục di chuyển.
• Mặt sân không bằng phẳng: Hố nhỏ, cỏ trơn, nền cứng hoặc vật cản làm bàn chân mất điểm tựa.
• Giày không phù hợp: Giày quá rộng, quá chật hoặc loại đinh không phù hợp với mặt sân làm giảm khả năng kiểm soát bàn chân.
• Cơ cổ chân yếu hoặc thăng bằng kém: Khớp phản ứng chậm trước những thay đổi tư thế bất ngờ.
• Từng bị bong gân: Dây chằng và khả năng cảm nhận vị trí khớp chưa phục hồi đầy đủ khiến cổ chân dễ bị lật lại.
• Tập luyện khi mệt: Phản xạ và khả năng kiểm soát động tác giảm vào cuối buổi tập hoặc khi cường độ vận động vượt quá thể lực.

Dấu hiệu nhận biết lật cổ chân khi đá bóng

Cơn đau thường xuất hiện ngay sau khi bàn chân bị xoắn, tập trung nhiều ở phía ngoài mắt cá. Vùng tổn thương có thể sưng trong vài phút hoặc vài giờ; vết bầm đôi khi xuất hiện muộn hơn. Người bị thương còn gặp khó khăn khi đứng, bước đi, xoay cổ chân hoặc nhón chân.

Các biểu hiện thường gặp gồm:

• Đau quanh mắt cá chân, tăng khi chạm vào hoặc dồn trọng lượng lên chân.
• Sưng, nóng hoặc bầm tím vùng cổ chân và bàn chân.
• Khó gập, duỗi hoặc xoay cổ chân như bình thường.
• Đi khập khiễng hoặc không thể đứng bằng chân bị thương.
• Cảm giác cổ chân lỏng, chông chênh hoặc dễ khuỵu.
• Đau lan lên phía trên cổ chân hoặc xuống giữa bàn chân.

Triệu chứng của bong gân nặng có thể giống gãy xương. Do đó, cổ chân sưng nhiều không đồng nghĩa chắc chắn dây chằng đã đứt, còn việc vẫn đi được cũng không loại trừ hoàn toàn tổn thương xương.

Các mức độ bong gân cổ chân

Mức độ chấn thương được xác định dựa trên số dây chằng bị ảnh hưởng, mức độ rách và độ vững của khớp. Việc phân loại chính xác cần được thực hiện qua thăm khám.

Bong gân độ 1

Dây chằng bị kéo giãn và tổn thương một phần nhỏ các sợi. Cổ chân thường đau và sưng nhẹ, ít mất vững; người bị thương vẫn có thể bước đi nhưng cảm thấy khó chịu. Khả năng vận động bị hạn chế không nhiều.

Bong gân độ 2

Dây chằng bị rách một phần, khiến vùng cổ chân sưng và bầm rõ hơn. Người bệnh đau khi chịu lực, đi lại khó và có thể cảm thấy khớp kém vững. Trường hợp này thường cần dụng cụ bảo vệ khớp và chương trình phục hồi phù hợp.

Bong gân độ 3

Dây chằng bị rách hoàn toàn, làm khớp cổ chân mất vững đáng kể. Người bệnh đau nhiều, sưng rộng và gần như không thể chịu lực. Một số người lại giảm đau sau giai đoạn đầu nhưng cổ chân vẫn lỏng; vì vậy không nên dựa vào cảm giác đau để kết luận tổn thương đã nhẹ đi.

Sơ cứu lật cổ chân khi đá bóng theo nguyên tắc R.I.C.E

Khi cổ chân bị lật, người chơi cần dừng trận đấu và rời sân với sự hỗ trợ phù hợp. Không nên cố chạy thêm để kiểm tra chân vì động tác này có thể làm tổn thương nặng hơn. Bốn bước R.I.C.E dưới đây giúp bảo vệ khớp và kiểm soát triệu chứng ban đầu:

• Nghỉ ngơi (Rest): Ngừng đá bóng, hạn chế dồn lực lên chân đau và tránh các động tác xoay cổ chân. Nếu không thể bước đi bình thường, nên nhờ người hỗ trợ thay vì cố tự di chuyển.
• Chườm lạnh (Ice): Bọc túi lạnh trong khăn mỏng rồi đặt lên vùng đau khoảng 15 - 20 phút mỗi lần. Có thể lặp lại sau vài giờ trong 24 - 48 giờ đầu, đồng thời kiểm tra da để tránh bỏng lạnh. Không đặt đá trực tiếp lên da hoặc ngâm cả chân lâu trong nước đá.
• Băng ép (Compression): Dùng băng thun quấn vừa phải quanh cổ chân để hỗ trợ khớp và hạn chế sưng. Bắt đầu từ bàn chân rồi quấn dần lên phía trên, không che đầu ngón để dễ theo dõi tuần hoàn. Nới băng ngay nếu ngón chân tê, lạnh, tím tái hoặc đau tăng.
• Kê cao chân (Elevation): Khi nằm hoặc ngồi nghỉ, đặt chân lên gối để mắt cá cao hơn mức tim nếu tư thế này không làm đau hơn. Việc kê cao hỗ trợ hạn chế dịch ứ quanh vùng tổn thương và giảm sưng.

R.I.C.E. chỉ giúp xử trí ban đầu, không thay thế thăm khám nếu cổ chân biến dạng, đau nhiều hoặc không thể chịu lực để đi lại. Khi đau và sưng bắt đầu giảm, nếu không có chỉ định cố định khớp, người bệnh nên tập cử động nhẹ bằng cách đưa bàn chân lên xuống, sau đó xoay cổ chân chậm với biên độ nhỏ rồi tăng dần theo khả năng. Tiếp đó, có thể tập đứng và đi từng quãng ngắn theo khả năng chịu lực, giảm mức vận động nếu đau hoặc sưng nhiều hơn. Người bệnh không nên giữ cổ chân bất động liên tục nhiều ngày khi không có chỉ định, vì tình trạng này dễ gây cứng khớp và làm suy yếu cơ quanh cổ chân.

Những điều không nên làm sau khi bị lật cổ chân

Xử trí sai trong những giờ đầu dễ làm vùng tổn thương sưng hơn hoặc khiến dây chằng tiếp tục chịu lực. Người bị lật cổ chân cần tránh:

• Cố đá tiếp hoặc đi lại nhiều: Nếu bước đi làm đau tăng, hãy giảm chịu lực và tìm người hỗ trợ.
• Xoa dầu nóng, rượu thuốc hoặc chườm nóng sớm: Nhiệt làm giãn mạch và có thể khiến sưng, bầm rõ hơn trong giai đoạn cấp.
• Xoa bóp mạnh: Tác động trực tiếp lên vùng đang đau và sưng dễ làm các mô bị kích thích thêm.
• Tự kéo hoặc nắn cổ chân: Biến dạng khớp có thể liên quan đến trật khớp hay gãy xương. Nắn sai cách làm tăng nguy cơ tổn thương mạch máu, thần kinh và mô mềm.
• Bó thuốc lá hoặc đắp hỗn hợp không rõ thành phần: Những cách này không làm dây chằng liền lại và có thể gây kích ứng, bỏng hoặc nhiễm trùng da.
• Quấn băng quá chặt: Băng ép không đúng làm cản trở tuần hoàn xuống bàn chân.
• Tự dùng thuốc kéo dài: Thuốc giảm đau và chống viêm có chống chỉ định, tương tác và tác dụng phụ. Người có bệnh nền, đang dùng thuốc khác hoặc từng dị ứng thuốc cần hỏi nhân viên y tế trước khi sử dụng.

Khi nào bị lật cổ chân cần đi khám?

Người bị thương nên đến cơ sở y tế sớm nếu xuất hiện một trong những dấu hiệu sau:

• Đau dữ dội hoặc cơn đau tăng nhanh.
• Không thể đứng hoặc đi được vài bước bằng chân bị thương.
• Sưng nhanh, bầm tím lan rộng hoặc cổ chân biến dạng.
• Đau chói tại mỏm xương mắt cá hoặc một điểm xương ở bàn chân.
• Có vết thương hở, chảy máu hoặc nghi ngờ trật khớp.
• Bàn chân tê, lạnh, nhợt màu hoặc tím tái.
• Đau lan lên trên cổ chân, khớp lỏng rõ hoặc thường xuyên khuỵu.
• Sau 3 - 5 ngày, tình trạng đau và sưng không giảm rõ hoặc tiếp tục nặng lên.
• Cổ chân tái diễn cảm giác mất vững sau nhiều lần bong gân.

Nếu cổ chân biến dạng hoặc bàn chân có dấu hiệu giảm tuần hoàn, cần giữ nguyên tư thế, không tự nắn và đưa người bị thương đến cơ sở y tế ngay. Đau kéo dài dù vẫn đi được cũng cần được kiểm tra vì một số tổn thương xương, gân hoặc sụn không biểu hiện rõ trong những giờ đầu.

Cách phòng ngừa lật cổ chân khi đá bóng

Người từng bị bong gân có nguy cơ tái phát cao hơn nếu sức mạnh và khả năng giữ thăng bằng chưa hồi phục. Các biện pháp sau giúp cổ chân ổn định hơn khi thi đấu:

• Khởi động đầy đủ: Dành khoảng 10 - 15 phút để chạy nhẹ, xoay khớp có kiểm soát, nâng gối, bước ngang và thực hiện các động tác với bóng ở tốc độ thấp.
• Tập sức mạnh cổ chân: Thực hiện nhón gót, kéo dây kháng lực theo nhiều hướng và tăng sức mạnh cơ bắp chân theo khả năng.
• Luyện thăng bằng: Đứng một chân, chuyển trọng lượng và tập kiểm soát tiếp đất giúp cơ thể phản ứng tốt hơn khi bàn chân lệch trục.
• Học kỹ thuật đổi hướng: Hạ thấp trọng tâm, xoay cả thân và chân theo cùng hướng, tránh để bàn chân trụ giữ nguyên trong khi đầu gối và hông xoay mạnh.
• Chọn giày đúng mặt sân: Giày phải vừa chân và có loại đinh phù hợp với sân cỏ tự nhiên, sân cỏ nhân tạo hoặc sân trong nhà. Thay giày khi đế mòn hoặc thân giày không còn giữ chân ổn định.
• Kiểm tra mặt sân: Tránh khu vực có hố, vật cản, mặt sân quá trơn hoặc hệ thống thoát nước kém.
• Tăng cường độ từ từ: Sau thời gian nghỉ, hãy tăng dần số buổi và thời lượng tập để cơ, gân và khớp thích nghi.
• Dừng lại khi đau hoặc mỏi quá mức: Cố chơi khi khả năng kiểm soát bàn chân giảm làm nguy cơ tái chấn thương tăng lên.

Khám lật cổ chân khi đá bóng tại Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc

Người bị đau nhiều, sưng nhanh, khó chịu lực hoặc cổ chân mất vững sau chấn thương có thể thăm khám tại Khoa Ngoại Chấn thương chỉnh hình - Thần kinh sọ não, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh. Bác sĩ sẽ đánh giá cơ chế chấn thương, vị trí đau, khả năng vận động và độ ổn định của khớp để lựa chọn hướng xử trí phù hợp.

Tùy mức độ tổn thương, người bệnh được điều trị bảo tồn, sử dụng dụng cụ hỗ trợ và phối hợp vật lý trị liệu - phục hồi chức năng. Nếu chấn thương kèm gãy xương hoặc tổn thương nặng cần can thiệp, bác sĩ sẽ cân nhắc phương pháp phẫu thuật phù hợp với tình trạng thực tế.

Chương trình phục hồi hướng đến giảm đau, lấy lại tầm vận động, sức mạnh, khả năng thăng bằng và độ vững của cổ chân. Người bệnh chỉ nên trở lại chạy, đổi hướng và đá bóng sau khi đã đáp ứng các tiêu chí vận động an toàn.

Câu hỏi thường gặp về lật cổ chân khi đá bóng

Mới bị lật cổ chân nên chườm lạnh hay chườm ấm?

Chườm lạnh phù hợp hơn trong giai đoạn mới đau và sưng. Hãy bọc túi lạnh bằng khăn rồi chườm khoảng 15 - 20 phút mỗi lần. Không chườm nóng, ngâm nước nóng hoặc xoa dầu nóng khi vùng tổn thương còn sưng cấp.

Có nên quấn băng khi ngủ không?

Khi bị lật cổ chân không nên tự quấn băng ép chặt trong thời gian dài. Nếu cần duy trì băng hoặc nẹp khi ngủ, người bệnh nên thực hiện theo hướng dẫn chuyên môn và kiểm tra màu sắc, nhiệt độ, cảm giác ở các ngón chân.

Lật cổ chân có tự khỏi không?

Bong gân nhẹ có thể cải thiện khi được bảo vệ và chăm sóc đúng cách. Tuy nhiên, dây chằng lành chưa đầy đủ hoặc bỏ qua phục hồi thăng bằng dễ làm cổ chân mất vững, đau kéo dài và tái phát. Trường hợp nặng cần được kiểm tra và điều trị phù hợp.

Lật cổ chân khi đá bóng bao lâu thì khỏi?

Bong gân nhẹ thường cải thiện trong 1 - 2 tuần, bong gân trung bình khoảng 3 - 6 tuần, còn chấn thương nặng có thể cần 6 - 12 tuần hoặc lâu hơn. Thời gian hồi phục phụ thuộc vào mức độ rách dây chằng, tổn thương đi kèm và quá trình phục hồi chức năng, vì vậy không nên chỉ dựa vào số ngày nghỉ để quyết định quay lại sân.

Khi nào có thể trở lại đá bóng sau khi lật cổ chân?

Người chơi chỉ nên trở lại đá bóng khi cổ chân hết đau, không sưng tăng sau vận động, tầm vận động và sức mạnh gần tương đương chân lành, đồng thời có thể đứng một chân, bật nhảy, tăng giảm tốc và đổi hướng mà không mất thăng bằng hoặc cảm thấy khớp lỏng. Nên tăng cường độ tập từng bước thay vì quay lại thi đấu ngay.

Kết luận

Lật cổ chân khi đá bóng xảy ra khi dây chằng quanh khớp bị kéo giãn hoặc rách do bàn chân xoay lệch đột ngột. Người chơi cần dừng vận động, chườm lạnh, băng ép vừa phải và kê cao chân ngay sau chấn thương. Không tự nắn, xoa bóp mạnh hoặc tiếp tục chịu lực khi cổ chân còn đau. Nếu không thể đi lại, khớp biến dạng, sưng nhanh, tê lạnh bàn chân hoặc triệu chứng không cải thiện, người bị thương nên đến cơ sở y tế để được kiểm tra.

Tài liệu tham khảo

1. Martin RL, et al.Ankle Stability and Movement Coordination Impairments: Lateral Ankle Ligament Sprains Revision 2021. Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy. 2021.
2. Smith MD, et al.Return to Sport Decisions After an Acute Lateral Ankle Sprain Injury: Introducing the PAASS Framework. British Journal of Sports Medicine. 2021.
3. American Academy of Orthopaedic Surgeons.Sprained Ankle. 
4. American College of Radiology.Appropriateness Criteria: Acute Trauma to the Ankle.